Văn hóa Bắc Ninh: di sản, làng nghề, dân tộc

Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 30/9/2009, tại kỳ họp thứ 4. Đây là một di sản duy nhất. Cách nói “dân ca Quan họ” và “hát Quan họ” như hai danh hiệu riêng là sai.

Con số 49 chỉ các làng Quan họ gốc. Trong đó 44 làng thuộc Bắc Ninh cũ: 16 làng ở Yên Phong cũ, 14 làng ở TP Bắc Ninh cũ, 14 làng ở Từ Sơn và Tiên Du cũ. Năm làng còn lại thuộc Việt Yên cũ, trong đó có Hữu Nghi, Giá Sơn và Mai Vũ. Năm 2010, tỉnh Bắc Giang cũ công nhận thêm 18 làng, nên tính chung có 67 làng Quan họ.

Nơi nên đến đầu tiên là làng Diềm (thôn Viêm Xá), nay thuộc phường Kinh Bắc. Đền Vua Bà ở đây là nơi duy nhất trong 49 làng gốc thờ Thủy tổ Quan họ. Đền là di tích quốc gia từ 12/12/1994, được trùng tu năm 1924 và 2018. Hội đền mở ngày 6 tháng 2 âm lịch.

Nơi đông nhất là hội Lim ngày 13 tháng Giêng âm lịch, ở phường Tiên Du (thị trấn Lim cũ), gắn với các làng Liên Bão, Nội Duệ. Hội hình thành từ thế kỷ 18 và năm 2025 được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngày hội người rất đông. Muốn nghe kỹ, hãy về các làng vào dịp hội làng riêng thay vì chỉ đi hội Lim.

Chùa Vĩnh Nghiêm ở xã Trí Yên cũ (huyện Yên Dũng cũ), nay thuộc phường Tân An. Chùa giữ hơn 3.000 mộc bản khắc từ thế kỷ 16 đến 19, nhiều bản khắc chữ Nôm. Tháng 5/2012, tại Bangkok, bộ mộc bản được công nhận là di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Đây không phải danh hiệu “di sản tư liệu thế giới”.

Danh hiệu cao hơn đến sau đó. Ngày 12/7/2025, tại kỳ họp thứ 47 ở Paris, UNESCO ghi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc vào Danh mục Di sản Thế giới theo tiêu chí (iii) và (vi). Đây là di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam. Danh hiệu trao cho cả quần thể liên tỉnh Quảng Ninh – Bắc Ninh – Hải Phòng, không trao riêng cho một ngôi chùa.

Ở vùng Bắc Giang cũ còn một kho mộc bản khác: chùa Bổ Đà ở phường Vân Hà giữ 1.935 mộc bản, cùng vườn tháp 110 công trình, 97 mộ tháp, được coi là vườn tháp lớn nhất Việt Nam. Chùa là di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2016.

Khu du lịch Tây Yên Tử ở xã Tây Yên Tử là điểm hành hương ở sườn tây dãy Yên Tử, còn Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng ở núi Non Vua là một nơi khác, không thuộc Tây Yên Tử. Chi tiết đường đi, giá cáp treo ở trang Tây Yên Tử và Vĩnh Nghiêm.

Nhiều làng nghề cũ đã đổi sang sản xuất công nghiệp. Bảng dưới chỉ gồm những làng có nguồn xác minh về nghề và địa chỉ mới. Nên gọi hỏi hoặc hỏi người trong làng trước khi đến, vì xưởng hộ gia đình không có giờ mở cửa cố định.

Gốm Phù Lãng có tuổi nghề ghi khác nhau giữa các nguồn: gần 700 năm, với ông tổ Lưu Phong Tú từ đầu đời Trần, hoặc gần 800 năm. Lò nung truyền thống đốt khoảng 1.000°C trong 4 ngày 3 đêm. Làng cách khu trung tâm Bắc Ninh cũ khoảng 35–40 phút đi xe.

Muốn ghép Phù Lãng với làng Diềm, đền Bà Chúa Kho và Văn Miếu trong một ngày, xem trang Lim, Diềm, Bà Chúa Kho, Văn Miếu. Món ăn gắn với các làng nghề có ở trang đặc sản.

• Muốn nghe Quan họ: về làng Diềm ngày 6 tháng 2 âm lịch hoặc đi hội Lim ngày 13 tháng Giêng; hội Lim đông nên đến sớm.
• Muốn xem tranh Đông Hồ: đi ngày thường, ghép với chùa Dâu và chùa Bút Tháp trong cụm Thuận Thành.
• Muốn xem mộc bản: chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà cách nhau không xa, cùng ở vùng Bắc Giang cũ; Vĩnh Nghiêm đang được cải tạo, mở rộng trong năm 2026.
• Muốn tìm hiểu các dân tộc vùng núi: đi hồ Khuôn Thần, hồ Cấm Sơn hoặc khu di tích Yên Thế, chấp nhận dịch vụ còn đơn giản.
• Muốn biết ngày hội: xem trang lịch lễ hội, trong đó lễ hội Yên Thế tính theo dương lịch.

Nếu không muốn tự sắp xếp, một số công ty có tour ghép các làng văn hóa vùng Kinh Bắc hoặc Tây Yên Tử – Vĩnh Nghiêm. Danh sách, giá tham khảo và điểm mạnh yếu từng công ty có ở trang công ty du lịch. bacninh.info không bán tour.